Қараханидтер дәуірі түркі халықтарының ислам өркениетімен мәдени, әдеби және рухани тұрғыдан терең ықпалдасқан маңызды тарихи кезеңдерінің бірі. X-XII ғасырларда исламдық дүниетанымның түркі қоғамына орнығуы нәтижесінде араб-парсы мұсылмандық интеллектуалдық дәстүрінің көптеген ұғымдары түркі тілінде игеріліп, жаңа әдеби формада көрініс тапты.
Осы үдерісті танытатын басты жазба мұралардың бірі - Жүсіп Баласағұнидің 462/1069−1070 жылы аяқталған «Құтадғу білігі»[1] Екінші маңызды ескерткіш — нақты жазылған жылы анықталмағанымен, XII ғасырдағы түркі діни-дидактикалық әдебиетіне жатқызылатын Ахмет Йүгнекидің «Атебат әл-хақайығы»[2]. Үшінші мәтіндік негіз — 562/1166 жылы қайтыс болған Қожа Ахмет Ясауи есімімен байланысты діни-сопылық хикметтер[3]. Зерттеуде Ясауи хикметтері Хаяти Бидже дайындаған Dîvân-ı Hikmet басылымы негізінде қарастырылады[4].
Зерттеудің негізгі методологиялық ұстанымы — жалпы исламдық ахлақ (الأَخْلَاق), зүһд (الزُّهْد) және тасаууфты (التَّصَوُّف) бір-бірінен ажырата қарастыру. Сабыр (الصَّبْر), тәубе (التَّوْبَة), қанағат (القَنَاعَة), тақуалық (التَّقْوَى), дүние (الدُّنْيَا) және ақырет (الآخِرَة) сияқты ұғымдардың мәтінде кездесуі өздігінен шығарманы сопылық еңбекке айналдырмайды. Сопылық сипат бұл ұғымдардың нәпсі тәрбиесімен, рухани трансформациямен және Хаққа жақындау идеясымен байланысы арқылы анықталады.
Зерттеудің мақсаты — аталған үш шығармадағы сопылық дүниетанымның көріністерін анықтап, олардың ортақ және өзгеше концептуалдық белгілерін салыстырмалы талдау. Зерттеуде мәтіндік, салыстырмалы-тарихи және концептуалдық-семантикалық талдау әдістері қолданылды.
1. «Құтадғу біліктегі» рухани-этикалық және зүһдтік сарындар
«Құтадғу біліктің» дүниетанымдық жүйесі төрт символдық кейіпкер арқылы беріледі: Күнтуды — әділетті, Айтолды — бақ-дәулетті, Өгдүлміш — ақыл-парасатты, ал Одғұрмыш — ақыреттік және зәһидтік бағдарды бейнелейді[5].
Сопылық дүниетаным тұрғысынан Одғұрмыш ерекше мәнге ие. Ол дүние (الدُّنْيَا) ләззаттарынан алыстап, ақыретті (الآخِرَة) негізгі мақсатқа айналдырған зәһид тұлға. Алайда Баласағұни оның ұстанымын абсолютті идеал ретінде бекітпейді. Өгдүлміш пен Одғұрмыш арасындағы диалогтар қоғамдық жауапкершілік пен зәһидтік өмірдің арақатынасын көрсетеді. Сондықтан шығармадағы зүһд (الزُّهْد) дүниені толық тәрк етуден гөрі дүниелік құмарлықты шектеу және дүние мен ақырет арасындағы тепе-теңдікті сақтау идеясымен сабақтасады.
Бұл тұрғыдан қанағат (القَنَاعَة) негізгі рухани-этикалық категориялардың бірі. Қанағат адамның дүниелік игілікті түпкі мақсатқа айналдырмауын, шектен тыс құмарлыққа берілмеуін және өзін-өзі бақылауын білдіреді. Кейінгі сопылық әдебиетте қанағат зүһд, фақр (الفَقْر) және тәуекел (التَّوَكُّل) ұғымдарымен байланысса, «Құтадғу білікте» ол ең алдымен кемел адамның этикалық сипаты ретінде көрінеді.
Шығармада хауф (الخَوْف) пен ража (الرَّجَاء) арақатынасы да маңызды. 3673-бәйітте қорқыныш пен үміт рухани жолдың екі қанаты іспетті сипатталады[6]. Хауф — адамның Алла алдындағы жауапкершілігін сезінуі, ал ража — Оның рақымынан үміт үзбеуі.
4108-бәйіттегі тура сөз сөйлеуге шақыру кейінгі тасаууфтағы сыдқ (الصِّدْق) — шыншылдық ұғымымен мазмұндық тұрғыдан үндеседі[7]. Сонымен бірге дүниенің өткіншілігіне қатысты ойлар дүниенің фәнилігі (فَنَاء الدُّنْيَا) идеясымен сабақтасады.
Дегенмен «Құтадғу білікте» зікір (الذِّكْر), сулук (السُّلُوك), фана (الفَنَاء), бақа (البَقَاء) және мағрифат (المَعْرِفَة) сияқты арнайы сопылық категориялар жүйелі рухани сатылар ретінде берілмейді. Сондықтан еңбекті тікелей сопылық трактат емес, сопылық дүниетаныммен тоғысатын рухани-этикалық және зүһдтік сарындарды қамтыған шығарма ретінде бағалау негізді.
2. «Атебат әл-хақайықтағы» зүһдтік-ахлақтық тәрбие
Ахмет Йүгнекидің «Атебат әл-хақайығында» адамның моральдық өзін-өзі тәрбиелеуі алдыңғы қатарға шығады. Шығармада білім (العِلْم), надандық (الجَهْل), дүниенің тұрақсыздығы, жомарттық (السَّخَاء), сараңдық (البُخْل), кішіпейілділік (التَّوَاضُع), тәкаппарлық (الكِبْر), хирс (ашкөздік) (الحِرْص) және көркем мінез (حُسْن الخُلُق) арнайы қарастырылады[8].
Шығармадағы негізгі зүһдтік сарынның бірі - дүниенің фәнилігі (فَنَاء الدُّنْيَا). Дүниелік игіліктердің өткіншілігі адамды мал-мүлікті түпкі мақсатқа айналдырмауға шақырады. Мұнда проблема дүниенің өзінде емес, адамның оған деген хирсінде (الحِرْص), яғни тойымсыз құмарлығында.
Хирске қарсы қасиет — қанағат (القَنَاعَة). Қанағат әрекетсіздік емес, дүниелік игілікті адамның бүкіл өмірін анықтайтын абсолютті құндылыққа айналдырмауды білдіреді. Осы тұрғыдан Йүгнекидегі зүһд (الزُّهْد) дүниеден физикалық түрде кетуден гөрі дүниеге деген ішкі тәуелділікті азайтуға бағытталады.
Шығармада жомарттық (السَّخَاء) пен сараңдық (البُخْل) қарама-қарсы қойылады. 257−258-жолдарда жомарт адам жоғары бағаланып, қоғамның таңдаулы тұлғасы ретінде көрсетіледі[9]. Мұндағы жомарт адам арабша السَّخِيّ, ал қасиеттің өзі السَّخَاء деп аталады. Сараңдық болса адамның малға рухани тәуелділігінің көрінісі ретінде сыналады.
Келесі маңызды категория — кішіпейілділік (التَّوَاضُع). 267−268-жолдарда автор кішіпейілділікке берік болуға шақырады, ал 289−292-жолдарда тәкаппарлық (الكِبْر) сыналады[10]. Тәкаппарлық адамның өзін өзгелерден жоғары санауымен байланыстырылады.
Йүгнеки үшін білім (العِلْم) де рухани-ахлақтық кемелденудің негізгі шарты. Білім дұрыс пен бұрысты ажыратуға және мінезді реттеуге мүмкіндік берсе, надандық (الجَهْل) моральдық әлсіздік ретінде қарастырылады.
Осылайша «Атебат әл-хақайықта» рухани кемелдену хирсті шектеу — қанағат — жомарттық - кішіпейілділік — көркем мінез желісі бойынша қалыптасады. Бірақ бұл жүйе арнайы тариқаттық тәжірибе деңгейіне өтпейді. Сондықтан еңбекті исламдық ахлақ пен зүһдтік дүниетаным тоғысқан діни-дидактикалық шығарма ретінде сипаттаған дұрыс.
3. Ясауи хикметтеріндегі сопылық дүниетаным
Қожа Ахмет Ясауи дәстүрінде алдыңғы екі шығармаға қарағанда тасаууф (التَّصَوُّف) арнайы рухани терминология арқылы анағұрлым айқын көрінеді. «Диуани хикмет» Ясауи дәстүріндегі діни-сопылық хикметтерді қамтитын шығарма ретінде түркі сопылық әдебиетінің маңызды мұраларының біріне айналды[11].
Ясауи дүниетанымының негізгі категорияларының бірі - нәпсі (النَّفْس). Нәпсі жекелеген бір теріс мінезден гөрі адамның Хақтан алыстауына себеп болатын ішкі құмарлықтар жүйесін білдіреді. Сондықтан рухани кемелдену нәпсімен күресті (مُجَاهَدَة النَّفْس) талап етеді. Йүгнекидегі хирс, сараңдық және тәкаппарлық сияқты моральдық кемшіліктер Ясауи дүниетанымында кеңірек нәпсі концептісінің аясында түсіндіріледі[12].
Келесі маңызды категория — тәубе (التَّوْبَة). Ясауи хикметтерінде тәубе белгілі бір күнәға өкініш білдірумен ғана шектелмей, адамның рухани бағытын өзгертіп, Хаққа бет бұруының бастауы ретінде көрінеді. Осы себепті тәубе моральдық түзелуден рухани трансформацияға өтудің маңызды сатысына айналады.
Сопылық тәжірибенің негізгі элементтерінің бірі - зікір (الذِّكْر). Зікір Алланы еске алу ғана емес, адамның жүрегін Хаққа бағыттайтын тұрақты рухани тәжірибе сипатында көрінеді. Ясауия дәстүрінде де зікір тариқаттық тәрбиенің негізгі амалдарының біріне айналған[13].
Ясауи дүниетанымындағы тағы бір маңызды категория — фақр (الفَقْر). Сопылық мағынада фақр материалдық кедейлікті ғана білдірмейді; ол адамның өзінің Алла алдындағы абсолютті мұқтаждығын сезінуі және дүниелік иелікке рухани тәуелділіктен арылуы ретінде ұғынылады.
Ясауи хикметтерін Баласағұни мен Йүгнеки шығармаларынан айқын ажырататын категориялардың бірі - ишқ (العِشْق) немесе илаһи махаббат (المَحَبَّة الإِلٰهِيَّة). Мұнда адамның Алламен қатынасы тек міндет пен моральдық жауапкершілік деңгейінде қалмай, рухани сағыныш пен махаббат тәжірибесіне ұласады. Хақ (الحَقّ) адамның бүкіл болмысымен ұмтылатын түпкі рухани мақсат ретінде көрінеді (Yesevî, 2016).
Бұл рухани үдеріс мағрифатпен (المَعْرِفَة) байланысты. Мағрифат жай рационалды білімді емес, адамның рухани тазаруы мен ішкі тәжірибесі арқылы Хақты тануға бағытталған танымды білдіреді. Осы тұста Йүгнекидегі білім (العِلْم) мен Ясауи дәстүріндегі мағрифат (المَعْرِفَة) арасындағы семантикалық айырмашылық байқалады: біріншісінде білім діни-ахлақтық кемелденудің интеллектуалдық негізі болса, екіншісінде таным адамның Хаққа бағытталған рухани тәжірибесімен ұштасады.
Осы тұрғыдан Ясауи хикметтеріндегі сопылық дүниетанымды шартты түрде:
тәубе (التَّوْبَة) → нәпсімен күрес (مُجَاهَدَة النَّفْس) → зікір (الذِّكْر) → фақр (الفَقْر) → ишқ (العِشْق) / илаһи махаббат (المَحَبَّة الإِلٰهِيَّة) → мағрифат (المَعْرِفَة) → Хаққа (الحَقّ) бағытталу
түріндегі аналитикалық модель арқылы көрсетуге болады. Бұл қатарды Ясауидің өзі жасаған формалды мақамдар кестесі ретінде емес, хикметтердегі негізгі сопылық концептілердің өзара байланысын түсіндіруге арналған зерттеушілік модель ретінде қабылдау қажет.
4. Үш шығармадағы сопылық дүниетанымның салыстырмалы сипаты
Үш мәтінде де дүниенің өткіншілігі, адамның мінезі және рухани жауапкершілік мәселелері кездескенімен, олардың концептуалдық қызметі бірдей емес.
«Құтадғу білікте» рухани кемелдік қоғамдық міндетпен қатар қарастырылады. Одғұрмыш зәһидтік дүниетанымды білдіргенімен, қоғамнан толық кету жалғыз идеал ретінде ұсынылмайды. Сондықтан мұнда зүһд (الزُّهْد) әлеуметтік жауапкершілікпен теңгеріледі.
«Атебат әл-хақайықта» адамның моральдық өзін-өзі тәрбиелеуі басым. Хирс (الحِرْص), сараңдық (البُخْل) және тәкаппарлық (الكِبْر) сыналып, қанағат (القَنَاعَة), жомарттық (السَّخَاء), кішіпейілділік (التَّوَاضُع) және көркем мінез (حُسْن الخُلُق) дәріптеледі.
Ясауи хикметтерінде рухани тәрбие арнайы сопылық тәжірибеге айналады. Нәпсі (النَّفْس), тәубе (التَّوْبَة), зікір (الذِّكْر), фақр (الفَقْر), ишқ (العِشْق), мағрифат (المَعْرِفَة) және Хақ (الحَقّ) адамның ішкі рухани сапарын сипаттайтын негізгі категориялар ретінде көрінеді.
Осы тұрғыдан үш шығарманы шартты түрде ахлақ (الأَخْلَاق) — зүһд (الزُّهْد) — тасаууф (التَّصَوُّف) арақатынасы арқылы салыстыруға болады. Бірақ бұл «Баласағұни → Йүгнеки → Ясауи» түріндегі тікелей тарихи-генетикалық эволюцияны білдірмейді. Мұндай тұжырым жасау үшін олардың арасындағы тікелей мәтіндік ықпал мен тарихи трансмиссияны дәлелдейтін қосымша деректер қажет.
Қорытынды
Зерттеу Қараханидтер дәуірінің және онымен сабақтас XII ғасырдағы түркі жазба әдебиетінде сопылық дүниетанымның біркелкі және дайын теориялық жүйе түрінде емес, әртүрлі деңгейде көрінгенін көрсетті.
Жүсіп Баласағұнидің «Құтадғу білігінде» дүние (الدُّنْيَا), ақырет (الآخِرَة), зүһд (الزُّهْد), қанағат (القَنَاعَة), хауф (الخَوْف), ража (الرَّجَاء) және сидқ (الصِّدْق) сияқты рухани-этикалық категориялар басым болғанымен, олар арнайы тариқаттық жүйеге айналмайды.
Ахмет Йүгнекидің «Атебат әл-хақайығында» рухани кемелдік хирс (الحِرْص), сараңдық (البُخْل), тәкаппарлық (الكِبْر) сияқты қасиеттерден арылып, қанағат (القَنَاعَة), жомарттық (السَّخَاء), кішіпейілділік (التَّوَاضُع), білім (العِلْم) және көркем мінезді (حُسْن الخُلُق) қалыптастыру арқылы көрінеді. Сондықтан шығармада арнайы мистикалық тәжірибеден гөрі зүһдтік-ахлақтық тәрбие басым.
Ал Ясауи хикметтерінде нәпсі (النَّفْس), нәпсімен күрес (مُجَاهَدَة النَّفْس), тәубе (التَّوْبَة), зікір (الذِّكْر), фақр (الفَقْر), ишқ (العِشْق), илаһи махаббат (المَحَبَّة الإِلٰهِيَّة), мағрифат (المَعْرِفَة) және Хақ (الحَقّ) адамның ішкі рухани трансформациясын түсіндіретін арнайы сопылық категориялар ретінде айқындала түседі.
Осылайша үш жазба мұраны бір-бірінен тікелей туындаған сызықтық эволюция ретінде емес, ортақ түркі-мұсылман мәдени кеңістігінде рухани кемелденуді ахлақтық, зүһдтік және сопылық деңгейлерде әртүрлі бейнелеген мәтіндер ретінде қарастыру ғылыми тұрғыдан анағұрлым негізді.

Пайдаланылған әдебиеттер
1. Жүсіп Баласағұни. Құтадғу білік. I: Metin / мәтінді баспаға дайындаған Р. Р. Арат. – Ыстанбұл: Türk Dil Kurumu, 1947.
2. Ахмет Йүгнеки. Atebetü’l-Hakāyık / мәтінді баспаға дайындаған Р. Р. Арат. – Ыстанбұл: Türk Dil Kurumu, 1951.
3. Қожа Ахмет Ясауи. Dîvân-ı Hikmet / дайындаған Х. Бидже; ред. М. Татжы. – Анкара: Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları, 2016.
4. Eraslan K. Ahmed Yesevî // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. – İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989. – Т. 2. – Б. 159–161.
5. Eraslan K. Dîvân-ı Hikmet // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. – İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994. – Т. 9.
6. Gülensoy T. Atebetü’l-Hakāyık // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. – İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1991. – Т. 4. – Б. 50–51.
7. Toprak F. İnsan-ı Kâmil’e Bakışlarıyla Yusuf Has Hacip ve Hoca Ahmed Yesevî // Bilig. – 2017. – № 80. – Б. 95–122.
8. Tosun N. Yeseviyye // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. – İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013. – Т. 43. – Б. 487–490.

[1] (Arat, 1947)
[2] (Arat, 1951; Gülensoy, 1991, 50−51-бб.).
[3] (Eraslan, 1989, 159−161-бб.).
[4] (Yesevî, 2016).
[5] (Arat, 1947).
[6] (Arat, 1947, 3673-бәйіт; Toprak, 2017, 102−104-бб.).
[7] (Arat, 1947, 4108-бәйіт; Toprak, 2017, 111-б.).
[8] (Arat, 1951; Gülensoy, 1991).
[9] (Arat, 1951, 257−258-жолдар).
[10] (Arat, 1951).
[11] (Eraslan, 1994; Yesevî, 2016).
[12] (Yesevî, 2016).
[13] (Tosun, «Yeseviyye»; Yesevî, 2016).

25.08.2026